مقالات
روش مطالعه حدیث برای کنکور ارشد؛ راهنمای کامل برای دانشجویان ارشد
درس حدیث در کنکور کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، از جمله درس‌هایی است که گستردگی منابع و تنوع مباحث آن می‌تواند مطالعه را برای داوطلبان دشوار کند. مباحثی مانند تاریخ حدیث، درایه، رجال و فقه‌الحدیث هرکدام شیوه مطالعه متفاوتی دارند و به همین دلیل، صرفاً خواندن منابع بدون داشتن برنامه مشخص، همیشه به نتیجه مطلوب منجر نمی‌شود. در این شرایط، آشنایی با روش مطالعه حدیث ارشد و شناخت اولویت مباحث، منابع مهم و شیوه صحیح مرور و تست‌زنی، می‌تواند مسیر مطالعه را هدفمندتر کند. در این مقاله، ضمن بررسی منابع درس حدیث، یک الگوی مطالعاتی کاربردی برای یادگیری، مرور و جمع‌بندی این درس در کنکور ارشد علوم قرآن و حدیث ارائه می‌کنیم.
معرفی منابع اصلی علوم حدیث ارشد
1 و 2 و 3. تاریخ حدیث، علم الحدیث، درایة الحدیث
هر سه کتاب « تاریخ حدیث»،« علم الحدیث» و «درایه الحدیث» اثر مرحوم شانه چی است که بسیاری از مطالب آنها همپوشانی دارد به طور مثال در هر سه کتاب به تعریف اسامی حدیث، چگونگی تدوین حدیث، اصطلاحات حدیثی ( مثل صحابه، تابعین و …)، اصطلاحات کتب حدیثی (مصنفات، مسانید، معاجم و…)، جعل حدیث، کتب اربعه، صحاح سته و … پرداخته شده است. یعنی بسیاری از عناوین و مطالب در هر سه کتاب مشترک است ولی ساختار و چینش هر کتاب متفاوت با دیگری است.
از طرفی نمیتوان فقط به یکی از این کتب اکتفا کرد چون هر یک از این کتب، دارای نکاتی است که در دیگر منابع نیست!
و هر سه کتاب به فارسی نگاشته شده و مجموع هر سه کتاب حدود 645 صفحه است.
4. علوم الحدیث و مصطلحه
کتاب «علوم الحدیث و مصطلحه» دکتر صبحی صالح شامل سرفصلهای تدوین حدیث، سفر در جستجوی حدیث، طرق تحمل حدیث، علوم حدیث، حدیث و سنت و دیگر اصطلاحات آن، اقسام و اصطلاحات حدیث (حدود نیمی از کتاب) و کتاب‌های حدیثی است.
فرق «علوم حدیث و مصطلحه» صبحی صالح با «درایه الحدیث» شانه‌چی در این است که در این کتاب بیشتر نظرات اهل سنت و دیدگاه‌های ایشان منعکس شده است و مباحث این کتاب با رویکرد سنی نگاشته شده‌اند و حتی تعریف برخی اصطلاحات نیز با تعریف شیعیان به کلی متفاوت است!
این کتاب یکی از منابع آزمون در شناسایی نظرات و دیدگاه‌های اهل سنت در مباحث تاریخی و اصطلاحات است. همچنین در قسمت اصطلاحات نیز امتیازی دارد که آن را از دیگر منابع متمایز می‌کند.
کتاب «علوم حدیث و مصطلحه» در اصل به عربی نگاشته شده که چاپ عربی آن حدود 300 صفحه و ترجمه فارسی آن حدود 200 صفحه است.
5. درایة الحدیث
این کتاب اثر دکتر نفیسی است و نام اصلی آن «درایة الحدیث بازپژوهی مصطلحات حدیثی در نگاه فریقین» است.
همانطور که از نام کتاب پیداست ، ایشان سعی کرده‌اند اصطلاحات حدیثی را در نگاه فریقین (شیعه و سنی)، با ساختار نو، چینشی جدید و نظام مند به همراه مثالهای فراوان، آموزش دهند.
از آنجایی که کتاب ایشان متأخر از کتب پیشین نگاشته شده و در آن سعی شده دیدگاه‌های شیعه و سنی و تفاوت‌های آنها ذکر شود شاید بتوان ادعا کرد که کتاب دکتر نفیسی، در زمینه اصطلاحات حدیثی از کتب پیشین کامل‌تر و جامع تر است!
لکن برای شرکت در کنکور ارشد علوم قرآن و حدیث، نمیتوان فقط به این کتاب اکتفا کرد و از کتب قبلی (شانه‌چی و صبحی صالح) بی نیاز شد، زیرا کتاب ایشان فقط ناظر به اصطلاحات است و اما کتاب دکتر صبحی صالح منحصر در اصطلاحات نیست.
کتاب «درایة الحدیث» به فارسی نگاشته شده و حدود 320 صفحه است.
6. تاریخ عمومی حدیث
کتاب «تاریخ عمومی حدیث با رویکرد تحلیلی» اثر ارزشمند دکتر معارف در موضوع تاریخ حدیث است که شامل سه بخش کلی است: کلیاتی درباره حدیث و موقعیت آن در آثار اسلامی، سیری در تاریخ حدیث اهل سنت و سیری در تاریخ حدیث شیعه.
البته در این کتاب فقط به مباحث تاریخی اکتفا نشده است، بلکه در ذیل مباحث تاریخی به تناسب به برخی اصطلاحات و مطالب رجالی نیز پرداخته شده است.
تألیف این کتاب، متأخر از تألیف کتاب تاریخ حدیث شانه‌چی و علوم حدیث صبحی صالح است و در بخش تاریخ حدیث اهل سنت به وفور نظرات صبحی صالح و سنیان در این کتاب منعکس شده است.
این کتاب به زبان فارسی و در حدود 400 صفحه نگاشته شده است و از این جهت نسبت به دیگر منابع، جامع‌تر و طولانی‌تر است و مهم‌ترین منبع برای پاسخ گویی به تستهای درس علوم حدیث ارشد در کنکور کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث است.
مطالعه منابع اصلی علوم حدیث ارشد چه مشکلاتی دارد؟
با ملاحظه منابع، معلوم شد که منابع علوم حدیث ارشد، سه ایراد کلی دارند:
- همپوشانی منابع و وجود مطالب تکراری ( موجب اتلاف وقت داوطلب می‌شود)
- وجود مطالب نزدیک به هم اما با طبقه بندی و نظام متفاوت (موجب سردرگمی داوطلب می‌شود)
- وجود منابع متعدد اما بدون اولویت بندی (از آنجایی که داوطلب نمی‌داند کدامیک ضروری‌تر و مهم‌تر است و نمی‌داند مطالب کدامیک پیش نیاز دیگری است در انبوهی از اطلاعات پراکنده گم می‌شود)
وجود این مشکلات باعث شده تا اکثر داوطلبان کنکور ارشد علوم قرآن و حدیث، سراغ درس علوم حدیث ارشد نروند یا کمتر از دیگر دروس روی آن سرمایه گذاری کنند. و میانگین درصد علوم حدیث ارشد از میانگین درصد باقی دروس تخصصی ارشد علوم قرآن و حدیث کمتر است.
حافظون با ارائه درسنامه علوم حدیث ارشد، درصدد رفع این مشکلات برای داوطلبان کنکور ارشد علوم قرآن و حدیث است. بدین صورت که منابع هر ماده درسی را کنار هم گذاشته و بر اساس کنکور، یک نظام منسجم آموزشی ارائه می‌کند، در این نظام جدید، مطالب مشترک و تکراری حذف گردیده و مطالب مشترک و مکمل نیز در کنار هم ارائه گردیده‌اند.
علوم حدیث ارشد را چگونه بخوانیم؟
علوم حدیث ارشد از لحاظ محتوایی به دو قسمت تقسیم می‌شود:
- اصطلاحات: برای زدن تستهای این بخش، علاوه بر یادگرفتن مطالب و حفظ آنها، باید بتوانید آنها را به کار ببندید و توانایی و مهارت به کاربستن آنها ضروری است. مثلا سند حدیثی را می‌دهند و از شما می‌خواهند تشخیص بدهید که سند مذکور صحیح است یا ضعیف، معلق است یا منقطع. یا تفاوت‌ها و اشتراکات اصطلاحات مورد تست قرار می‌گیرد.
- مطالب دیگر ( غیر از اصطلاحات): برای زدن تستهای این بخش صرف یادگیری مطالب و حفظ آنها کافی است و نیازی به کسب مهارت ندارد.
حدیث ارشد شامل انبوهی از اطلاعات، پیرامون دیدگاه اشخاص، کتاب‌ها و خصوصیات آنهاست برای پاسخ به تست‌ها باید همه این مطالب را حفظ باشیم؟
خیر لازم نیست نام تمام کتاب‌ها، ویژگی‌های هرکدام، شروح آنها و نویسندگانشان و همچنین دیدگاه و نظرات همه اشخاص را حفظ باشید بلکه فقط لازم است:
- اشخاص مهم مانند سیوطی، صبحی صالح، ذهبی، ابن حجرعسقلانی و… را در اهل سنت و اشخاصی مانند شیخ طوسی، علامه مجلسی و… را در شیعه بشناسید و آثار آنها و همچنین نظرات آنها را بلد باشید
- کتب مهم مانند صحاح سته، کتب اربعه و…. ، نویسندگان آنها، انگیزه تألیف آنها، ویژگی های خاص هرکدام، شروح آنها و … را بلد باشید. مثلا تهذیب الاحکام اثر چیست؟ مهم ترین شرح تهذیب الاحکام چیست؟ موضوع کتاب تهذیب الاحکام چیست؟ ویژگی‌های قلت تکرار، کثرت تکرار، حصر سنن و… هرکدام مربوط به کدام کتاب حدیثی است؟
- ویژگی های مهم و خاص مانند مثل اولین، آخرین، جامع‌ترین، محوری‌ترین، بهترین و …
- رابطه بین اصطلاحات، مانند نسبت بین خبر و حدیث، نسبت بین حدیث معضل و منقطع، و…اصلی در قالب 10 فصل (آشنایی با علوم حدیث، تاریخ حدیث اهل سنت، آثار حدیثی اهل سنت و…)
| علامت اختصاری | نام کتاب |
| [م] | تاریخ عمومی حدیث – دکتر معارف |
| [ش] | تاریخ حدیث – شانه‌چی |
| [ص] | علوم الحدیث و مصطلحاته – دکتر صبحی صالح |
| [د] | درایة الحدیث – شانه‌چی |
| [ع] | علم الحدیث – شانه‌چی |
| [ن] | درایة الحدیث – دکتر نفیسی |
جدول تحلیل و بررسی تستهای علوم حدیث بر مبنای کتاب درسنامه علوم حدیث ارشد
در آخر بررسی آماری صورت گرفته بر روی کنکور سال‌های 1395 تا 1404 و تعداد تستهای هر فصل از درسنامه علوم حدیث ارشد را ارائه می‌نماییم تا داوطلبان بتوانند با مقایسه این تست‌ها و تعداد صفحات هر فصل در کتاب درسنامه، به اهمیت آن در کنکور ارشد علوم قرآن و حدیث پی ببرند.
ضریب اهمیت در جدول زیر که حاصل تقسیم تعداد تستهای 10 سال گذشته در هر فصل بر تعداد صفحات همان فصل در درسنامه است نشان دهنده اهمیت هر درس در کنکور است.
در انتهای جدول نیز قسمتی را به جمع بندی اختصاص داده‌ایم که می‌توانید ازرش مباحث تاریخی، آثار حدیثی، اصطلاحات حدیثی و دیگر فصول و مباحث حدیثی و تعداد تستهای هر کدام را مشاهده کنید.
تحلیل و بررسی تست های سال 95 تا 1404علوم حدیث
بر مبنای کتاب درسنامه علوم حدیث ارشد حافظون
ردیف | فصل | درس | صفحه | سال | جمع | ضریب اهمیت | |||||||||
95 | 96 | 97 | 98 | 99 | 00 | 01 | 02 | 03 | 04 | ||||||
1 | فصل1 | درس1 | 10 | – | 2 | 2 | – | 1 | – | – | – | 1 | 1 | 7 | 0.70 |
2 | درس2 | 6 | – | – | – | – | – | – | – | 1 | – | – | 1 | 0.17 | |
3 | فصل2 | درس1 | 8 | – | 2 | – | – | – | 1 | – | 1 | – | – | 4 | 0.50 |
4 | درس2 | 5.5 | 1 | – | 1 | – | – | 1 | – | – | – | – | 3 | 0.55 | |
5 | درس3 | 3.5 | – | – | – | – | 1 | – | – | – | 1 | – | 2 | 0.57 | |
6 | درس4 | 1.5 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 0 | 0.00 | |
7 | فصل3 | مقدمه | 5 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 | 1 | 0.20 |
8 | درس1 | ||||||||||||||
9 | درس2 | 7 | – | – | 1 | 1 | – | 1 | 1 | 1 | – | 1 | 6 | 0.86 | |
10 | درس3 | 7.5 | 1 | 2 | 1 | – | 1 | 2 | 1 | – | – | 1 | 9 | 1.20 | |
11 | درس4 | 9 | 1 | – | 1 | – | – | 1 | 3 | 1 | 3 | 2 | 12 | 1.33 | |
12 | فصل4 | مقدمه | 4 | – | – | – | 1 | – | – | – | – | – | – | 1 | 0.25 |
13 | درس1 | 5 | – | – | – | 1 | 2 | – | – | 2 | 1 | – | 6 | 1.20 | |
14 | درس2 | 11 | 1 | 1 | 2 | – | 1 | 1 | – | 1 | – | – | 7 | 0.64 | |
15 | درس3 | 6.5 | 1 | – | 1 | 1 | – | – | 1 | – | – | 1 | 5 | 0.77 | |
16 | فصل5 | درس1 | 20 | 3 | 2 | 1 | – | 2 | 1 | 1 | 3 | – | 1 | 14 | 0.70 |
17 | درس2 | 9.5 | – | – | – | 1 | 1 | 1 | – | – | 2 | – | 7 | 0.52 | |
18 | درس3 | 4.5 | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 | 1 | 2 | 0.44 | |
19 | ترکیبی | 0 | – | 1 | 1 | – | – | – | – | – | – | – | 2 | – | |
20 | فصل6 | درس1 | 3 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 0 | 0.00 |
21 | درس2 | 0.5 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 0 | 0.00 | |
22 | درس3 | 2 | – | – | – | – | – | – | 1 | – | – | – | 1 | 0.50 | |
23 | درس4 | 1.5 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 0 | 0.00 | |
24 | درس5 | 10 | 1 | – | 2 | 2 | – | – | 3 | – | – | – | 8 | 0.80 | |
25 | درس6 | 3.5 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 | 1 | 0.29 | |
26 | درس7 | 6.5 | – | 1 | – | – | – | – | – | – | 1 | – | 2 | 0.31 | |
27 | فصل7 | درس1 | 4.5 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 0 | 0.00 |
28 | درس2 | 6 | – | 1 | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 | 0.17 | |
29 | درس3 | 2 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 0 | 0.00 | |
30 | فصل8 | درس1 | 11 | 2 | 1 | – | – | – | 1 | – | – | – | – | 4 | 0.36 |
31 | فصل9 | مقدمه | 1.5 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 0 | 0.00 |
32 | درس1 | 3.5 | – | – | – | 1 | – | – | – | 1 | – | – | 2 | 0.57 | |
33 | درس2 | 4.5 | – | – | – | – | 1 | – | – | 1 | 1 | 1 | 4 | 0.89 | |
34 | درس3 | 5 | 2 | – | – | – | 1 | – | 4 | 2 | – | – | 9 | 1.80 | |
35 | درس4 | 14 | 1 | 1 | – | 1 | 2 | 1 | 1 | 1 | – | 1 | 9 | 0.64 | |
36 | درس5 | ||||||||||||||
37 | درس6 | 2 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 0 | 0.00 | |
38 | درس7 | 1.5 | – | – | – | – | – | 1 | – | 1 | – | – | 2 | 1.33 | |
39 | درس8 | 1 | 1 | – | – | 1 | – | – | – | – | 1 | – | 3 | 3.00 | |
40 | درس9 | 10.5 | – | 1 | 3 | 2 | 1 | 2 | 2 | 1 | 3 | – | 15 | 1.42 | |
41 | درس10 | 1.5 | – | – | – | – | 1 | – | – | – | – | – | 1 | 0.67 | |
42 | درس11 | 2 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 0 | 0.00 | |
43 | درس12 | 7.5 | – | – | – | – | – | 1 | – | 1 | – | – | 2 | 0.27 | |
44 | درس13 | 1.5 | – | – | 1 | – | – | 1 | – | – | – | – | 2 | 1.33 | |
45 | درس14 | 3 | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 | – | 1 | 0.33 | |
46 | درس15 | 5.5 | – | – | 1 | 1 | 1 | – | – | 1 | – | – | 4 | 0.73 | |
47 | ترکیبی | 0 | 1 | – | 1 | – | – | – | – | 1 | – | – | 3 | – | |
48 | فصل10 | درس1 | 7.5 | 2 | 3 | – | 1 | – | 1 | 1 | – | – | – | 8 | 1.07 |
49 | درس2 | 2.5 | – | 1 | – | – | – | 1 | 1 | – | – | – | 3 | 0.85 | |
50 | درس3 | 1 | |||||||||||||
51 | درس4 | 1.5 | – | – | 1 | – | 1 | 1 | – | – | 1 | 1 | 5 | 3.33 | |
52 | درس5 | 3 | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 | – | 1 | 0.33 | |
53 | خارج منبع | روش فهم حدیث | 200 | 1 | – | – | 1 | 3 | 1 | – | – | – | – | 6 | 0.03 |
54 | مقدمه معجم | – | – | – | – | 3 | – | – | – | – | – | 1 | 4 | – | |
55 | شناخت حدیث | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 | – | 1 | – | |
56 | تلخیص مقباس | – | – | – | 1 | 2 | – | – | 1 | 1 | 1 | 5 | 11 | – | |
57 | سایر منابع | – | – | 1 | 1 | 1 | – | – | – | – | – | – | 3 | – | |
حدیث ارشد؛ مکملی برای مطالعه حدیث دکتری
مطالعه درس علوم حدیث برای کنکور ارشد تنها به همان آزمون محدود نمی‌شود. بر اساس بررسی سؤالات کنکور دکتری علوم قرآن و حدیث در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد سؤالات درس حدیث با مباحث مطرح‌شده در منابع علوم حدیث ارشد، به‌ویژه بخش اصطلاحات، ارتباط داشته‌اند. به همین دلیل، یادگیری دقیق مباحث حدیث در مقطع ارشد می‌تواند پایه مناسبی برای مطالعه در مقطع دکتری نیز ایجاد کند.
از این منظر، بهتر است داوطلبان مباحث علوم حدیث را از همان مرحله ارشد به صورت مفهومی و دقیق مطالعه کنند و آن را صرفاً محدود به حفظ نکات کنکوری ندانند. این رویکرد باعث می‌شود در زمان آماده‌سازی برای آزمون دکتری، بخش قابل توجهی از مباحث را از قبل آموخته و تنها به مرور و تکمیل مطالب نیاز داشته باشند. برای ادامه مسیر مطالعه و آشنایی با مباحث تخصصی این درس در مقطع دکتری، می‌توانید درسنامه علوم حدیث دکتری را نیز بررسی کنید.
چون میانگین حدیث حدود 20% است و با توجه به ضریبی که دارد در بالابردن تراز خیلی تأثیر گذار است
بخش اصطلاحات را ابتدا یاد بگیرید و حفظ کنید سپس به کار ببندید و مباحث دیگر را یاد بگیرید و حفظ کنید
برای این منظور بهتر است از قسمت حدیث درسنامه عصاره تخصصی ارشد علوم قرآن و حدیث استفاده کنید. لازم به ذکر است در این کتاب، عصاره مباحث حدیث ارشد در حدود 50 صفحه نگاشته شده است.
ما کارنامه تعدادی از داوطلبان کنکور ارشد 1403 را بررسی کردیم میانگین درصد حدیث آنها کمتر از 20 بود.
حدود 20% تا 40%
اگر واقعا حدیث را با استاد بصورت خوب و دقیق خوانده باشید و مباحث را به درستی فهمیده باشید می‌توانید بالاتر بزنید اما افرادی که بتوانند حدیث را بالا بزنند خیلی کم هستند.
اشخاص، کتب، ویژگی‌های مهم و خاص، بسیار مهم هستند
به ترتیب اولویت:
- فصل 9و10 (اصطلاحات حدیث و کتب حدیث) درسنامه علوم حدیث ارشد حافظون 35%
- فصل 3و5 (آثار حدیثی اهل سنت و شیعه) درسنامه علوم حدیث ارشد حافظون 23%
- فصل 2و4 (تاریخ حدیث اهل سنت و شیعه) درسنامه علوم حدیث ارشد حافظون 40%
